Flamenko Gitar

Flamenko Gitar Teknikleri ve Formlar*

Ehrenhard SKIERA

Çeviri: Tolgahan ÇOĞULU

Gamlar, Kadanslar ve Ritimler

Bu makalede flamenkonun birçok karakteristik müzikal özelliğini sunacağım. Müzikal örnekler, yaygın kullanılan gitar notasyonu ile verilmiştir.

Flamenko eserlerinin çoğunda melodik yürüyüş Frigyen modundadır (örnek 1). Varyasyonların içinde kullanılan süpertonik, genelde bir ‘leading tone’** olarak işlev görür, yani aşağıya doğru mi majör akoruna çözülür (örnek 2).

Çok sık kullanılan bir başka gam, Frigyen moddaki mediant’ın artırılmasıyla elde edilir (sol diyez, örnek 3). İslam-Arap bölgelerindeki tipik şarkıların melodik karakteri (örnek 4), birbirini izleyen minör, majör ve arttırılmış ikili aralıklarda duyulabilir.

1

1

2

2

3

3

4

4

Parmak işaretleri: p = baş parmak, i = işaret parmağı, m = orta parmak,
a = yüzük parmağı, c = serçe parmak

Bu örnekler eski Yunan diyatonik systema teleion’un inici doğasını da açıkça örnekliyor. Bu sistemdeki Dorian modu, kendi yönü olması bir yana bırakılırsa, sonraki dönemdeki kilise modu Frigyen’e benzer. Ama ne geç klasik dönem Dorian’ında ne de ortaçağ Frigyen’inde  flamenkoda olduğu gibi süpertonik ve mediantın kullanımları mevcuttur. Bu nedenle, “Frigyen” kelimesi genel olarak kullanılsa da, flamenko müziğinde kullanılan bu ton için doğru bir terim yoktur. Ama unutulmamalı ki, flamenkoda kullanılan gamlar, Arap ve Hint müziklerinde kullanılanlar ile aynı özellikleri taşır. Burada tarihsel bağların olduğu varsayılır ancak bu varsayımın doğrulanabilmesi için ayrıca müzikolojik araştırmaların yapılması gerekir.

Her iki melodik türdeki eserde de karakteristik kullanım, la minörden sol majöre, fa majöre ve son olarak mi majöre doğru yürüyen kadans (akor yürüyüşü) kullanımıdır (örnek 5). Birçok pasaj ve varyasyon bu armonik temele dayanır (örnek 6 ve 7).

5

5

6

6

7

7

Bu (geleneksel armoni terimini kullanırsak) yarım kadans, gitarda sık sık altere formlarda kullanılır. Bunun nedeni enstrümanın yapısıdır ve gitara kendine has cazibesini veren şey budur:  sol ve fa majör akorları basılırken 1. ve 2. teller (mi ve si) boş tel olarak alınır (örnek 8).  Bu kadans transpoze edildiğinde (örnek 9), bu değişimin hem sistemik hem armonik olarak hiçbir değişikliğe yol açmadığı görülür. Si bemol majör akorundaki sınırlı parmak kullanımı 1. telin (mi) boş tel alınarak tınlamasına yol açar.

8

8

9

9

Eğer bu örneklerde kadanstaki geçiş akorları kullanılırsa, aşağıdaki örnekte gösterilen taranta varyasyonundaki pasaj, tonikteki ana akor için sınırlı parmak kullanımını gösterir (bu durumda: Fa diyez majör, örnek 10).

10

10

Gitar solosu olarak taranta, majör ikili aralık artırılmış Frigyen modu ve transpoze edilmiş temel kadans üzerine kurulmuştur (si minör, la majör, sol majör, fa diyez majör). Tarantanın eşşiz çekiciliğine yol açan etkenlerden biri yukarıda bahsedilen çalma tekniğidir: melodi ve akorları çalarken boş teller kullanmak. Bu form, dans içeren versiyonu taranto’dan farklı olarak, ritmik yorum açısından birçok imkan sunar.

Burada gösterilen melodik ve armonik yapılara ek olarak; geleneksel armonide kullanılanlarla aynı akor yürüyüşleri içeren (I, V7; I, IV, V7; vs.) ve müzikal olarak majör diziler oluşturan birçok parça bulunmaktadır. Bunlar da transpoze edilerek farklı biçimlerde kullanılmaktadır. Bu noktada aklıma Endülüs’te ortaya çıkmış ve temel olarak Çingene olmayanlar tarafından geliştirilmiş parçalar geliyor.

Compas (ritmik yapılar) yapılarına göre flamenko parçaları 3 ana gruba ayrılır. Aşağıdaki tablo, 12, 4 ve 3 vuruşlu ritmik birimlere göre sınıflandırılmış en önemli flamenko gitar formlarını göstermektedir.

1. Grup                        2. Grup                            3. Grup

12 Vuruşlu                   4 Vuruşlu                          3 Vuruşlu

a) Notasyon: 4 x 3/4     Notasyon: 2/4 ya da 4/4    Notasyon: 3/4 ya da 3/8

ya da 3/8

Soleáres                       Farruca                             Malagueñas
Caña                            Zambra                             Verdiales
Alegrías                        Taranto                             Tarantas
Romeras                       Tientos                             Sevillanas
Caracoles                     Tanguillo                          Fandanguillos
Bulerías                       Rumba flamenca               Granadinas
Cantiñas                      Zapateado                         Rondeña
Colombianas
Milonga
Garrotin

b) Notasyon: 3/4 ve 6/8

Siguiriyas

Serranas

c) Notasyon: 6/8 ve 3/4

Peteneras

Guajiras

2. ve 3. gruplarda küçük ritmik farklılıklar olsa da (mesela ‘tientos’, ‘rumba flamenca’, ‘fandanguillos’ formlarında), Avrupalı ya da Amerikalı deneyimli bir gitarist bir sorunla karşılaşmayacaktır. Bu durum 1. grupdaki formlar için geçerli değildir çünkü ön hazırlık mahiyetinde ritmik çalışmalar yapmadan bu formlarda uzmanlaşmak zordur. Temel ritimlere tam olarak hâkim olan gitarist, flamenko müziğinin İspanyol edisyonlarına ulaşabilir, ancak bu edisyonlar güzel varyasyonlar içerse de, ritimler yanlış bir şekilde notaya geçmiştir ve birçok notasyon hatası içerir. Bu nedenle 1. grubun 3 alt kategorisindeki temel ritimleri, birbirleriyle ritmik olarak nasıl bir ilişkide olduklarını ortaya koyarak açık bir şekilde anlatacağım.

Grup 1a: Örnek, Soleares

3/4’lük dört ölçü (ya da 3/8’lik dört ölçü), 12 vuruşlu ritmik birimler oluşturur. Bu birimlerde 3., 6., 8., 10. ve 12. vuruşlarda vurgu vardır:

>          >      >       >         >
1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12

Birinci vuruşta varyasyonlar başlar. Sonra, ne kadar varyasyon yapılmak istenirse yapılır ve parça ritmik birimlerin 10. vuruşunda sona erer (örnek 11).

11

11

(Giriş ve kapanış bölümlerinin arasına varyasyon [falseta] olarak 2., 6. ve 7. örnekler eklenebilir).

Grup 1a’daki tüm formlar benzer şekilde yapılanır. Yalnız ‘bulerías’ formunda varyasyonların, bir önceki ritmik birimin 12. vuruşunda başladığı sık sık görülür (hatta zaman zaman 11. ya da 10. vuruşlarda da başlar). Bu özellik, parçaya olağanüstü bir dinamizm kazandırır (örnek 12).

12

12

Grup 1b: Örnek, Siguiriyas

Bu formda vurgular, 12 vuruşlu ritmik birimin 1., 3., 5., 8. ve 11. vuruşlarında bulunur. 3/4’lük ve 6/8’lik zamanların kullanılmasıyla notasyon ritim ile uyumlu hale gelir:

12a

12a

Parça ve varyasyonları ya 3/4’lük ölçünün ikinci dörtlük notasında (burası aynı zamanda ritmik birimin birinci vuruşudur) ya da 6/8’lik ölçünün birinci sekizlik notasında (burası aynı zamanda ritmik birimin beşinci vuruşudur) başlar. Bu ikinci durumda ritmik birimin başlangıcı hayali olarak belirlenir ya da  baştaki iki adet dörtlük notayı vurarak tamamlanır (golpe tekniği için aşağıya bakınız). İstenilen sayıda varyasyon yapıldıktan sonra parça, ritmik birimin 10. ya da 11. vuruşunda sona erer (örnek 13).

13

13

Grup 1c: Örnek, Peteneras

12 vuruşlu ritmik birimler, 3/4’lük ve 6/8’lik zamanları yer değiştirerek yazılabilir. Peteneras formunda olduğu gibi sekizlik notalar vuruşları oluşturmuştur (örnek 14).

14

14

İncelediğimiz 3 alt kategori arasındaki ritmik ilişki, temel ritim ile başlayıp diğer ikisini kaydırırsak görülebilir:

grup

Bu tablo bize, her üç grupta da tekrar eden temel ritmik yapıların iki adet üçlüden ve üç adet ikiliden meydana geldiğini gösterir.

Ritimlerin ayrıntılı bilinmesi ve kontrolü, onların kusursuz bir şekilde çalınmasının yanısıra gitariste; kendi memnuniyeti ve bilgili dinleyicileri için eski formları alıp, değiştirerek üzerlerine doğaçlama yapması için ihtiyacı olan sezgisel kesinliği kazandırır.

Temel Çalma Teknikleri

Daha önce de belirtildiği gibi flamenko gitar aslen şarkıcı ve dansçılara eşlik etmek için kullanılıyordu. Sonraları gitaristlerin çaldığı ara bölümler, önce solo performanslara sonra da bağımsız sanat formlarına evrildi. Bu olgunlaşma döneminde, özellikle melodi bölümleri ve akor yürüyüşlerinin detaylandırılması gibi enstrümanın ifade olanaklarını genişletmek amacıyla klasik gitar çalımından birçok teknik alındı ve adapte edildi. Ama yine de orijinal eşlik döneminden birçok karakteristik öğe korundu. Mesela tipik çalma pozisyonu: enstrümanın alt kısmı gitaristin sağ uyluğunun üstünde durur, üst kısmı ise sağ kolun üst bölümü tarafından sıkıştırılır. Böylelikle gitar, bu iki nokta arasında sabit bir biçimde durur.

Korunan diğer  karakteristikler gitardan çıkan ses ile sol ve sağ el kullanılarak yapılan bazı teknikleri içeriyordu. Genelde flamenko gitar daha sert ve daha ölçülü (deliberately) çalınır. Kendine has yapısı, sert vuruşlarla çalınışı ve sık sık kapo kullanılması nedeniyle flamenko gitar; kuru, biraz kaba ve bazen metalik duyulur. Bu, tabii ki yorumcunun sesleri nasıl düşündüğüne ve enstrümanın yapısına göre değişim gösterir.

Bazı gitaristler yakın dönemde, amplifikasyon ya da kullanılan materyal ve imalat şekli olarak klasik gitara yakınlaşan enstrümanlar kullanarak bu karakteristik özelliğin etkisini azalttılar.

Şimdi göreceğimiz tekniklerle flamenko gitar çalımı, klasik çalımdan farklılaşır. Bu teknikler gitarın eşlik enstrümanı olarak kullanıldığı dönemlerden kalmıştır: ‘rasgueado’, ‘golpe’, ‘apagado’ ve ‘alzapứa’.

 

a)   Rasgueado

İspanyolcada “rasguear” fiilinden türeyen ‘rasgueado’ “vurmak” (tellere) anlamına gelir. Yani “rasgueado”, genelde bütün akoru beş ya da altı teli içererek vurmayı gösterir. Bu tekniği uygulamanın birçok yolu vardır ve gitarist, sadece kendi buluş ve keşifleriyle sınırlıdır. Aşağıda her zamanki ok sembollerini kullanarak birçok değişik biçimi gösterdim. P, e, a, m ve i harfleri, vuruş yapan parmakları (yukarıdaki kısma bakın) belirtirken; ritmik değerler, her bir vuruşun ses uzunlukların arasındaki ilişkiyi gösteriyor. Yukarıya bakan ok, en kalın telden en ince tele vuruşu, aşağıya bakan ok ise tersini belirtiyor.

1)a1          2)a2

3)a3                                   4) a4

5)a5     6)a6

7)a7     8 )

9) a9              10) a10

ma = orta ve yüzük parmaklarıyla aynı anda tellere vurulur

5. örnekten 10. örneğe kadarki formlar; hız, mükemmel ritim ve güç ile birleşince “sürekli rasgueado”yu oluşturur. Bu demektir ki, vuruşlar birbirinden bağımsız duyulamaz hale gelmiştir ama sabit ve sürekli yuvarlanma etkisi yaratırlar. Açıktır ki bu, ısrarlı bir çalışma ve sürekli pratik gerektirir.

b)   Golpe

Deneyimli bir flamenko gitaristi, yorumunu anlamlı ritmik vurgularla süsler. Bu, golpe (golpe: vuruş) tekniğini kullanarak gerçekleşir. Golpe genellikle, yüzük parmağının ucuyla ve tırnağıyla -bu teknik nedeniyle kısmen ‘golpeador’ (vuruş levhası) ile kaplanmış olan- gitarın armonik üst kısmına vurularak yapılır. Burada da birçok varyasyon vardır: Yalnız başına kullanılan ‘golpe’ (örneğin akorlar arasında); ‘rasgueado’ figürünün sonundaki ‘golpe’; ya da işaret parmağı ‘rasgueado’su ya da baş parmak vuruşu ile aynı anda vurulan ‘golpe’. Aşağıdaki örnek, vurguları ‘golpel’erle verilen ‘rumba flamenca’ ritmini gösteriyor:

golpe

Bazı gitaristler baş parmaklarını, işaret parmaklarını ya da yüzük parmaklarını gitarın yüzeyindeki herhangi bir yere (köprü, ses deliğinin kenarı, yan taraf, klavyenin altı) vurarak zaman zaman müthiş bir virtüozite sunumuyla ‘golpe’ tekniğini geliştirmişlerdir. Ama unutulmamalı ki bir gitaristin bu tarz gösterilere girişerek şovun tuzağına düşmesi kolaydır.

c) Apagado

“Apagar”, durdurmak anlamına gelir. Bu teknik, sol elin serçe parmağı (ya da serçe ve yüzük parmaklar birlikte) kullanılarak yapılır. Belli bir akor çaldıktan sonra gitarist hemen, parmağını/parmaklarını tellerin üzerine kapatarak tüm telleri susturur. Bu nedenle bu teknik sadece serçe parmağın kullanılmadığı akorlar için geçerlidir. Benzer bir etki, akorun sağ elin yan tarafıyla susturulmasıyla da elde edilir.

d) Alzapua

Klasik gitardan farklı olarak flamenko gitar çalımında sağ el baş parmağı, birden çok teli çalmada, hatta uzun melodik pasajlarda ve akor arpejlerinde kullanılır. Genelde “apoyando” tekniği ile çalınır, yani teli çaldıktan sonra baş parmağın vuruşu alttaki telde sona erer (vuruşu destekler). Özellikle ilginç olan, baş parmak tırnağının mızrap gibi aşağı ve yukarı şekilde kullanılmasıdır. Bu tekniğin adı “alzapúa”dır (alzar: kaldırmak, púa: mızrap). İki şekilde çalınır. Ancak, kendine özgü etkiyi aşağı ve yukarı vuruşlar yeteri kadar hızlı olduğunda verir.

Bir telde Alzapúa:

(tarantas)

tarantas

Birçok telde Alzapúa:
Temel model:

alzapua1                   
alzapua2

Yukarıda saydığımız tekniklere ilaveten, bugün flamenko gitaristlerinin çoğu (ve konser verenlerin çoğu) kısmen, klasik gitar repertuvarından uyarlanmış teknikleri kullanıyorlar: arpej, birçok farklı tremolo, melodik diziler çalınırken vuruşların yapılması, legato, pizzicato, glissando ve armonikler. Açıkçası flamenko gitar zanaatinde uzmanlaşmak; esaslı bir çalışma, müziği sevme, inat ve sıkı çalışma planlaması istiyor. Bu makalede flamenko gitarın harikulâde dünyasına sadece bir bakış attım. Aşağıdaki paragraflar konuyu derinlemesine araştırmayı isteyenlerin ilgisini çekebilir.

Flamenko Gitar Eğitiminde Yaklaşımlar

Flamenko gitar öğrenmenin en iyi yolu her zaman; şarkıcıları, dansçıları ve gitaristleri büyük İspanyol şehirlerinde ya da ana yurtları olan Endülüs’te tanımak olmuştur. Ama bu açıkçası,  seyahat edenlerin dışında, İspanyol olmayanların çoğu için mümkün değildir. Mevcut alternatiflerden yararlanmanın bir yolu, ünlü gitaristlerin kayıtlarını dinlemektir. Özellikle eski kayıtları dinlemenizi öneririm, çünkü bu kayıtlar flamenko gitarın orijinal sesini ve stilini daha fazla yansıtır. Ayrıca flamenko şarkısının kendine özgü özellikleri olan melodilere ve temalara aşina olmanın, gerçekten yoğunlaşmanın; gitaristin tekniğinin olabildiğince esaslı bir kavrayışa dayandığına emin olmak için gerekli olduğunu düşünüyorum. Çeşitli akımları ve kişisel tarzları gösteren çok iyi kaydedilmiş otantik flamenko müzik antolojileri mevcut. Ama yine de bu tarz kayıtlara ulaşmak hâlâ oldukça güç.

Bir gitaristin tekniğini geliştirmenin yollarından biri uygun geri bildirim sağlamak, yani otantik kayıtların çizdiği standartlarla bir gitaristin çalışını karşılaştırmaktır. Bu nedenle şunları tavsiye ederim:

  1. Çalan gitaristin kaydını alın.
  2. Yapılmış kayıtların üstüne çalın.
  3. Gitaristin çalış pozisyonunu aynadan gözlemleyin.

Tabii ki seçilen yol kişinin durumuna ve ne yapmak istediğine bağlıdır. Kişi, zaten bir klasik gitarist ise amacı birkaç flamenko parçası ve teknikle repertuvarını zenginleştirmek midir? Ya da amaç flamenkoya yoğunlaşmak ve geniş repertuvarı öğrenmek midir? Kişi gitara yeni başlamış ise, sadece flamenko mu çalışmak ister? Bunun gibi sorular çoğaltılabilir. Gitara yeni başlayanların klasik gitar ile başlamalarını tavsiye ederim. Klasik gitarın çalmada konusunda derin bilgiye sahip olmak ve nota okumayı bilmek flamenko gitarı çalmak için sağlam bir temel oluşturur. Bütün flamenko gitar metotları -yeni başlayanlar için yazılmışlar bile- önemli temel teknikleri yani özel çalış tekniklerini ve solo eserleri, zorlayıcı teknik detaylarıyla anlatırlar. Ama yetenekli ve inatçı kişiler bu zorlukların üstesinden er geç gelir. Günümüzde birçok iyi flamenko gitar metodu bulunmaktadır.

Dünyanın çeşitli yerlerindeki büyük şehirlerde, flamenko gitar dersi veren yerler var ve bunların sayıları giderek artmaktadır. Gitarla ve gitar müziğiyle ilgili süreli yayınlar, bu tip dersler hakkında iyi bir bilgi kaynağı oluşturmaktadır.

Açık ki bugün flamenko heveslilerinin önünde birçok fırsat bulunmaktadır. Bu nedenle, ciddi bir şekilde flamenkoya ilgi duyan insanlar, bu maceralı dünyaya girmenin ilk adımlarını atmayı çok zor görmemelidirler. Şüphesiz ki kendilerine artan güvenleriyle, yeni perspektiflerini bir an önce geliştireceklerdir.

 

 


* Ehrenhard Skiera, “Guitarra Flamanca: Musical Forms and Techniques for the Flamenco Guitar”, Flamenco, haz: Claus Schreiner (Portland: Amadeus Press, 1985)’dan çevrilmiştir.

** leading tone: majör, armonik minör ya da çıkıcı melodik minör gamlarının yedinci notası (ç.n.).

Yanıtla

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Powered by WordPress | Designed by Elegant Themes